İşğal dövründə torpaqlarımızı qanunsuz istismar eləmiş şirkətlərə qarşı böyük davamız başlayır. Prezident İlham Əliyev Zəngilanda bunun anonsunu verdi və sərt xəbərdarlıq elədi: ya bizə təzminat ödəyəcəklər, ya da məhkəməyə gedəcəklər.
Faktlarla sübut olunur ki, Azərbaycan torpaqları işğal altında olduğu 30 ilə yaxın müddətdə bir çox beynəlxalq şirkət Qarabağda qanunsuz fəaliyyət göstərib. Ermənistan hökuməti 1999-cu ildən bir neçə xarici ölkə şirkətini Qarabağa investisiya yatırmağa sövq edib. Bu nüfuzlu şirkətlər beynəlxalq hüquq normalarını pozaraq Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə işğal olunmuş ərazisi kimi tanınmış ərazilərində mədənçilik, tikinti, ağac emalı, telekommunikasiya və digər sahələrdə fəaliyyət göstəriblər. Azərbaycanın açdığı məhkəmə davaları beynəlxalq şirkətlərin nüfuzuna çox ciddi zərbə vuracaq, onların işgüzar və beynəlxalq nüfuzunun enməsinə yol açacaq.
Azərbaycanın Qarabağ zonası işğalda olduğu dönəmdə daha çox Böyük Britaniya, Fransa, İran, ABŞ, Rusiya, İsveçrə, Almaniya, Hollandiya və digər dövlətlərin şirkətləri işğal edilmiş ərazilərə investisiya yatıraraq Azərbaycanın sərvətlərini tam qanunsuz olaraq istismar ediblər. Son 12 ildə qondarma respublikaya 470 milyon dollar məbləğində xarici investisiya qoyulub. Ermənistan işğal dövründə erməni əsilli iş adamlarını Dağlıq Qarabağa dəvət edib, qanunsuz işlərlə məşğul olublar. 2020-ci ilin oktyabrında Azərbaycan Baş Prokurorluğu Qarabağda qanunsuz fəaliyyət göstərən 6 şirkət və 12 şəxsi axtarışa verib. Ümumilikdə Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərində 20-dən artıq ölkənin şirkəti qanunsuz fəaliyyət göstərib. ATƏT-in Minsk qrupu ölkələri - ABŞ, Fransa və Rusiyadan olan şirkətlər də bu sıradadır. Qarabağda şirkətləri qanunsuz fəaliyyət göstərən dövlətlər aşağıdakılardır:
Almaniya, Argentina, Avstraliya, Böyük Britaniya, Çin, Fransa, İsveçrə, Kanada, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Litva, Livan, Uruqvay, Yunanıstan, İtaliya, Niderland, Polşa, Belçika, Hindistan, İran. Əgər bu ölkələrin şirkətləri Azərbaycana vurduqları ziyanları ödəsələr, məhkəməyə verilməyə də bilərlər.
Bu mexanizm mümkün sayıla bilərmi? Onlara hansı yol sərfdir əslində? Praktikada belə hallar olubmu?

Fərhad Mehdiyev: “Əminəm ki, iddia real nəticə verəcək”
Dövlət hüququ üzrə doktor, hüquq nəzəriyyəsi üzrə bir neçə kitabın, dərsliyin müəllifi Fərhad Mehdiyev “Yeni Müsavat”a deyib ki, Qarabağda qanunsuz fəaliyyət göstərən şirkətlərə qarşı məhkəmə iddiaları real nəticələr verəcək: “Əlbəttə ki, bunu həmin şirkətlərin sahibləri də bilirlər. Məhkəməyə qədər Azərbaycan dövləti ilə razılaşıb təzminatı ödəsələr, təbii ki, həm də nüfuzdan düşməzlər. Əgər bu baş tutarsa, həmin şirkətlərə elə Qarabağ ərazisində işlərini davam etdirmək hüququ tanına bilər”.
Fərhad Mehdiyev deyir ki, Azərbaycanın iddiaları üzrə təzminat almaq imkanları genişdir: “Həmin şirkətlər məhkəməyə cəlb edildikləri halda təzminat ödəmələri real olacaq. Ortada qanunsuz olaraq Azərbaycan ərazilərindən, təbii sərvətlərindən istifadə faktı var. Əminəm ki, iddia real nəticə verəcək”.
Tanınmış hüquqşünas Əkrəm Həsənov Sozcu.info-ya deyib ki, Qarabağ ərazisində qanunsuz olaraq fəaliyyət göstərən şirkət və fiziki şəxslər təzminat ödəməlidirlər: “Məhkəməyə çəkiləcəkləri təqdirdə belə şirkətlərin böyük həcmdə kompensasiya ödəməyə məcbur edilməsi qaçılmazdır. Bu həm də həmin şirkətlərin reputasiyası üçün böyük zərbə olacaq. Könüllü şəkildə kompensasiya ödəməyə razı olsalar, onların özləri üçün də yaxşı olacaq, məhkəmələrdə cavab verməli olmayacaqlar. Üstəlik məhkəmə xərclərini də çəkməyəcəklər. Ziyanı tam yox, qismən də ödəsələr, şansları var ki, Azərbaycan onlara Qarabağda qanuni fəaliyyət göstərmək imkanı da tanıya bilər. Bu bütün şirkətlərə aid olmayacaq”.

Əkrəm Həsənov: “İşğal zamanı orada işləyən şirkət bu gün Bakıda fəaliyyətdədir”
Əkrəm Həsənov deyib ki, Azərbaycanın beynəlxalq sərhədləri daxilində, işğal edilmiş Azərbaycan torpaqlarında fəaliyyət göstərmiş şirkətlər, fiziki şəxslər, təbii ki, vurulmuş ziyan görə, təzminat ödəməlidirlər. Amma Qarabağda fəaliyyət göstərmiş şirkətlər xarici dövlətlərin yurisdiksiyasına aid olduqları üçün burada bir sıra hüquqi məsələlər çözülməlidir. Yəni şirkət yalnız aid olduğu ölkədə fəaliyyət göstərirsə, bu halda həmin şirkəti beynəlxalq məhkəməyə vermək mümkün olmayacaq.
Düzdür, bəzən ABŞ, İngiltərə məhkəmələri belə işlərə baxırlar. Amma belə məhkəmələrin çıxardığı qərarların icrası bir qədər çətindir. Bu halda Qarabağda qanunsuz fəaliyyət göstərən şirkət aid olduğu ölkənin ərazisində məhkəməyə verilməlidir. Bu halda da digər bir məsələ diqqətə alınmalıdır. Məsələn, Azərbaycana yaxın, ən azı neytral, ən azı özünü neytral kimi göstərməyə çalışan ölkədirsə, bu halda asanlıqla da olmasa, ədalətli qərar və nəticə etibarı ilə kompensasiya almaq mümkündür. Əks halda bir qədər çətin bir proses olacaq. Ermənistan və Fransa kimi dövlətlərin məhkəmələrinin Azərbaycanın xeyrinə qərar verəcəyi bir qədər inandırıcı deyil".
Əkrəm Həsənov sensasion sayıla biləcək açıqlama da verib. Deyib ki, vaxtilə işğal olunmuş Azərbaycan torpaqlarında qanunsuz fəaliyyət göstərən şirkətlərdən biri bu gün də Azərbaycan ərazisində, Bakı şəhərində fəaliyyətdədir: “KPMG dünya dördlüyünə daxil olan şirkətdir. Bakıda 2011-ci ildən fəaliyyət göstərir. Dünyanın 154 ölkəsində ofisləri var. Kəlbəcərdə qanunsuz olaraq fəaliyyət göstərən şirkətin auditini KPMG edib. Bilə-bilə ki, auditini həyata keçirdiyi şirkət qanunsuz fəaliyyət göstərir, üstəlik həmin şirkət işğal altında olan ərazidədir. Bu gün KPMG Azərbaycanın bank sektorunda fəaliyyətdədir. Müflisləşmiş ”Bank Standart"ın, “Texnikabank”ın auditi də bu şirkətə tapşırılıb. Halbuki KPMG bu bankların daha əvvəl də auditini keçirib və yalan məlumatlar yayıb ki, hər şey yaxşıdır. KPMG Qarabağ işğal altında olarkən oradakı erməni bankının da auditini həyata keçirib. Bu gün KPMG Azərbaycan Mərkəzi Bankının da auditorudur. Belə şirkətlərə qarşı da fəaliyyətə keçmək lazımdır. Onların Qarabağda qanunsuz fəaliyyət göstərən şirkətdən aldığı vəsait həcmində kompensasiya almaq olar. Ödəməyəcəklər, ölkədən çıxarmaq lazımdır".
Əkrəm Həsənov bildirib ki, hüquq sistemi daha ədalətli ölkələrdə Azərbaycanının təzminat davalarının çox böyük prespektivi var. Onun sözlərinə görə Almaniya, Böyük Britaniya kimi ölkələrdəki məhkəmə instansiyalarına müraciət olunarsa, bu halda qələbə bizim olacaq: “Qarabağda qanunsuz fəaliyyət göstərən şirkətin digər xarici ölkələrdə də geniş fəaliyyəti varsa, bu halda da beynəlxalq məhkəmələrə, hətta xarici məhkəmələrə - Böyük Britaniya məhkəmələrinə də müraciət etmək olar. Bu halda ədalətli qərar əldə etmək və xarici ölkələrdə də icra etdirmək olar. Əldə olunan məhkəmə qərarına əsasən Qarabağda qanunsuz fəaliyyət göstərən şirkətin xarici ölkələrdəki aktivlərinə, bank hesablarına həbs qoydurub kompensasiya ödətdirməyə məcbur etmək mümkündür”.
Əkrəm Həsənov deyir ki, Azərbaycan dövləti tez biz zamanda bu işlərlə məşğul ola biləcək hüquqşünaslar qrupu yaratmalıdır: “Hesab edirəm ki, bu iş üzrə Azərbaycanın Vəkillər Kollegiyasında kifayət qədər savadlı vəkillər var. Amma xarici hüquqşünasları da əlavə etmək vacibdir. Çünki xarici ölkələrin hüququnu bilən hüquqşünaslara ehtiyac var. Bunu mütləq etmək lazımdır ki, hamıya dərs olsun ki, bir daha Azərbaycanın icazəsi olmadan onun torpaqlarında hər hansı bir iş görməsinlər”.