Rusiya lideri erməni revanşistlərin delimitasiya və demarkasiyaya qarşı çıxışlarına nöqtə qoyacaq mövqe sərgilədi; deputat: “Azərbaycan güzəştə getməyəcək...”
“Valday” Beynəlxalq Diskussiya Klubu və orada səslənən fikirlər növbəti dəfə gündəmin əsas müzakirə mövzularından birinə çevrilib. Bu dəfə Rusiya prezidenti Vladimir Putinin Qarabağ mövzusu, Ermənistan-Azərbaycan münasibətləri ilə bağlı dedikləri sərf-nəzər olunur.
Xatırladaq ki, 2019-cu ilin 3 oktyabrında Rusiya Federasiyasının Soçi şəhərində “Valday” Beynəlxalq Diskussiya Klubunun XVI illik iclasının plenar sessiyasında çıxış edən Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev “Qarabağ Azərbaycandır və nida işarəsi!” deməklə Azərbaycan dövlətinin qətiyyətini növbəti dəfə bütün dünyanın nəzərinə çatdırdı və torpaqların azadlığının anonsu elə həmin tədbirdə verildi. Görünür, “Valday” Klubuna Azərbaycandakı maraq həm də burdan qaynaqlanır.
Rusiyanın dövlət başçısı isə budəfəki iclasdakı çıxışında Azərbaycan və Ermənistanda həssaslıqla izlənilən bir sıra fikirlər söyləyib. “Ermənistan və Azərbaycan sərhəd məsələsini sovet dövrünün xəritələri əsasında həll edə bilər, amma bu proses qarşılıqlı kompromislər tələb edir”, - deyə Putin bildirib.
Rusiya lideri daha sonra Ermənistanın bəhanələrini kəsəcək mövqeyini açıqlayıb. “İndi ən vacib məsələ sərhəddəki vəziyyəti nəhayət nizamlamaqdır. Əlbəttə ki, Rusiyanın iştirakı olmadan heç nə edilə bilməz. Burada, bəlkə də, hər iki tərəfdən başqa heç kimə ehtiyacımız yoxdur. Niyə? Çox sadə praqmatik məsələlər var. Xəritələr Rusiya ordusunun Baş Qərargahındadır. Sovet respublikaları arasındakı sərhədin sovet dövründə necə olduğunu göstərən xəritələr. Bu sənədlərə əsaslanaraq hər iki tərəf sakitcə oturmalıdır... Orada da qarşılıqlı güzəşt tələb edən məsələlər var. Bunu etmək olar ya yox? Mümkündür”, - Putin, vurğulayıb.
“Ancaq əlbəttə ki, biz çoxtərəfli bir format tapmağın tərəfdarıyıq - Minsk Qrupunun işini gücləndirmək də daxil olmaqla. Biz tərəfdaşlarımızla birlikdə bunun üzərində işləyirik”, - Rusiya lideri əlavə edib.
Bu mövqe Ermənistandakı revanşistlər üçün “soyuq duş” effekti sayıla bilər. 44 günlük müharibədən sonra Ermənistanda əsasən, müxalifətdə olan qüvvələr delimitasiya və demarkasiya prosesinə qarşı çıxışlar edir, növbəti gəgrinliyə səbəb ola biləcək mövqe sərgiləyirlər.
Putin daha sonra əlavə edib ki, birincisi, həm Azərbaycan Prezidentinin, həm də Ermənistan Baş nazirinin siyasi müdrikliyinə hörmətlə yanaşılmalıdır. Onun fikrincə, baş vermiş hadisələrin faciələrinə baxmayaraq, İlham Əliyev və Paşinyan siyasi konyukturadan yuxarı qalxmağı bacardılar və çox məsuliyyətli qərar verdilər. “Prezident Əliyev və Baş nazir Paşinyan qan tökülməsini dayandıra bildilər” - Putin bildirib. O deyib ki, regionda uzunmüddətli həll üçün şərait yaratmaq lazımdır: “Bu şərtlər yalnız hər iki tərəfin əldə etdiyi razılaşmaları uzunmüddətli olaraq qəbul etməsi və hər iki tərəfin üstünlükləri qiymətləndirməsi şərti ilə yaradıla bilər. Mən burada dinc, yanaşı yaşamağı vurğulamaq istəyirəm. Bunda isə hamı maraqlıdır. Ancaq bu, yeganə məqam deyil, baxmayaraq ki, insan həyatını qorumaqdan daha vacib bir şey yoxdur, başqa bir önəmli məsələ da var: uzunmüddətli nizamlanma üçün şərait yaratmaq lazımdır. Bu isə yalnız o halda mümkündür ki, hər iki tərəf əldə etdiyi razılaşmaları uzunmüddətli olaraq qəbul edəcək və bunu vurğulamaq istəyirəm, dinc şəkildə birlikdə yaşamağın üstünlüklərini qiymətləndirəcək”.
Kreml başçısı deyib ki, burada hamının marağı var: “Azərbaycan Naxçıvanla normal əlaqəni qurmaqda, kommunikasiyaların açılmasında maraqlıdır və bu, Ermənistanın qarşısında duran ilkin vəzifələrdən biridir - effektiv iqtisadi mühit yaratmaq, bölgədə, effektiv qarşılıqlı əlaqə - gələcəkdə Azərbaycanla da, yaratmaq, prinsipcə, Ermənistan bunda maraqlıdır, Türkiyə ilə münasibətlərini normallaşdırmaq, onları müasir hala gətirmək” - Rusiya prezidenti bildirib.

Əslində Rusiya Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh sazişinin bağlanmasının əsasını 10 noyabrda qoyub, üçtərəfli bəyannamənin imzalanması ilə. Həmçinin 11 yanvar 2021-ci ildə Moskvada Putin-Əliyev-Paşinyan görüşündən sonra baş nazirlərin müavinlərinin iştirak və təmsilçiyilə komissiya yaradılıb. Rusiya-Azərbaycan-Ermənistan üçtərəfli komissiyasına üç ölkənin baş nazir müavinləri rəhbərlik edir. Komissiya 11 yanvar 2021-ci il tarixli sazişin həyata keçirilməsi ilə məşğuldur. Bu sazişə əsasən regionda bütün kommunikasiyalar bərpa edilməlidir. 20 oktyabrda Moskvada nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması məsələləri üzrə Ermənistan, Rusiya və Azərbaycan üçtərəfli komissiyasının növbəti görüşü keçirildi. Tərəflər bəyan etdilər ki, bir müddət sonra görüşün ikinci hissəsi reallaşdırılacaq.
Xatırladaq ki, rəsmi Bakı Naxçıvan və Azərbaycanın qalan hissəsi arasındakı yolun dəhliz olduğuna israr etməyə başladıqdan sonra komissiyanın işi dayanmışdı. Komissiyanın toplantısının ardınca Putin açıqca deyib ki, sərhədlər sovet dövründə olduğu kimi çəkiləcək. Ehtimal var ki, tərəflər məhz bunun üzərində razılaşacaq. Belə olarsa, keçmiş Dağlıq Qarabağ ərazisi, hazırda rus sülhməramlılarının nəzarətində  olan ərazilər daxil, Qazaxın 7 kəndi və Sədərəyin Kərki kəndi də Azərbaycana qaytarılacaq.
Bəs Putinin dediyi kompromis sözünün mənası nədir? Yoxsa o, Gədəbəyin Başkəndi, yaxud keçmiş Şaumyan kənd rayonu ilə bağlı ermənilərin sərsəm iddialarına istinad edir? Bu faktdır ki, həmin ərazilər də tarixən Azərbaycana məxsus olub, sonradan Başkənd zorla qoparılaraq ermənilərə hədiyyə edilmişdi. Ermənilər bu ərazilərə köçü də süni məskunlaşdırmanın nəticəsində baş vermişdi. Bu mənada “Valday”da səslənən fikirlərdən nələrin baş verəcəyi sual olunur.

Ceyhun Məmmədov 
 Deputat Ceyhun Məmmədov bu mövzu ilə bağlı “Yeni Müsavat”a dedi ki, Rusiya  prezidentinin bəyanatında bir çox vacib məqamlar öz əksini tapıb: “Xüsusilə mina xəritələri ilə bağlı fikirləri diqqət çəkir. Məlum olduğu kimi, Ermənistan bir müddətdir delimitasiya və demarkasiya ilə bağlı məsələlərə müqavimət göstərirdi. Artıq Ermənistanın başqa yolu yoxdur. Sözügedən xəritələrdə əksini tapan sərhədlər tam bərpa olunmalıdır”.
Ermənilərin Başkənd və ya başqa iddialarına gəldikdə, C.Məmmədov əminliklə dedi ki, Azərbaycan güzəştə getməyəcək: “Hazırda Azərbaycan xalqı hətta ötən əsrin əvvəllərində Ermənistana verilən ərazilərin qaytarılmasını istəyir. Bütün hallarda delimitasiya və demarkasiya prosesi yekunlaşdırılmalı, bölgəyə sülh gəlməlidir. Ermənistan anlamalıdır ki, Azərbaycan gec-tez öz məqsədlərinə nail olacaq. Ermənistanın əməkdaşlıqdan başqa yolu yoxdur. Hesab edirəm ki, Qazaxın 7 kəndi daxil olmaqla bütün ərazilərimiz özümüzə qayıtmalıdır. Bu baxımdan düşünürəm ki, üçtərəfli komissiyanın iclasları da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu kimi görüşlər tərəflər arasındakı fikir ayrılıqlarının aradan qaldırılmasına ciddi töhfə verəcək”.
Millət vəkilinin fikrincə, hazırda əsas diqqəti digər yerlərin qaytarılmasına yönəltməliyik: “Qazaxın 7 kəndi, Kərki kəndi var. Əminəm ki, mərhələli şəkildə öz məqsədlərimizə nail olacağıq. Artıq Azərbaycan öz mövqeyini diktə edir”.

Akif Nağı 
QAT sədri Akif Nağı hesab edir ki, Putinin son açıqlaması məsələlərə xeyli aydınlıq gətirdi: “Hər şeydən əvvəl sərhəd məsələsinə konkret yanaşma sərgilənir ki, SSRİ dövrünün xəritələri əsas götürüləcək. Ermənistan buna razılaşarsa, digər məsələlər həllini tapacaq, delimitasiya və demarkasiya ləngiməyəcək. İlk baxışdan Rusiyanın regionda sabitliyin, dinc yanaşı yaşamanın bərqərar olmasında maraqlı olduğu görsənir. Amma bu, o qədər də inandırıcı deyil. Kreml həmişə ”parçala, hökm sür" siyasətini yeridib, bu siyasəti dəyişdirəcəyi də inandırıcı deyil. Görünür Putin bu açıqlamaları ilə regionda vəziyyəti nəzarətdə saxlamaq, kənar müdaxilələrə imkan verməmək məqsədi güdür".
A.Nağının fikrincə, “qarşılıqlı kompromislər” ifadəsi də qeyri-müəyyənlik yaradır: “Azərbycanın güzəştə gedəcəyi bir məsələ yoxdur. Sovet dövründə ermənilər sərhədləri dəyişdirmiş, Azərbaycan ərazilərinə müdaxilə etmişlər. Bu, Qərbi Zəngəzur da daxil, bir ərazilərdə baş vermişdir. İndi Ermənistan həmin ərazilərdən çıxmalıdır. Başkəndlə bağlı da, bildiyimə görə ermənilərin dedikləri həqiqətdən uzaqdır. Bu ərazi sovet xəritələrində Azərbaycanın tərkibində olub, ermənilər oradan qışlaq kimi istifadə ediblər, oraya köçüb yaşayıb və qalıblar. Ona görə bu məsələdə də güzəştə gedəcəyimiz bir şey yoxdur. Bütün bunlarla yanaşı, Azərbaycan Rusiyanın istənilən təklifinə ehtiyatla yanaşmalı, ”gec partlayan mina" qoymasına imkan verməməlidir".
Politoloq Məhəmməd Əsədullazadə də hesab edir ki, Rusiya prezidentinin “Valday” klubunda Ermənistan-Azərbaycan münasibətləri istiqamətində qeyd etdikləri xüsusi əhəmiyyət kəsb edir: “Bu həm də Rusiyanın bundan sonra atacağı addımları aydınladır. İlk növbədə Rusiya 10 noyabr və 11 yanvar razılaşmaları ilə əsas vasitəçidir və öhdəliyi iki ölkə arasında münasibətləri qaydaya salmaq, sülh əldə etməkdir. Hər iki sənəd xüsusi əhəmiyyət daşıyır və ona uyğun məhz danışıqlar aparılır. Ona görə də ilk növbədə Moskva 10 noyabr razılaşmalarına əməl edilməsi üçün Ermənistana təzyiq etməli və öhdəliklərinə əməl etdirməlidir”.

Məhəmməd Əsədullazadə 
M.Əsədullazadənin fikrincə, baş nazirlərinin müavinləri çərçivəsində birgə komissiyada sərhədlərin delimitasiya və demarkasiyaı poresində Rusiya vasitəçi olmağı rəsmən elan etdi: “Bununla da Moskva Qərbə mesaj verdi. Həqiqətən də Azərbaycanda sərhədlərin delimitasiyasını SSRİ vaxtındakı xəritələrə uyğun aparılmasını tələb edir. Bu xəritələr də Rusiya ”QRU"da saxlanılır. Sərhədlərin kompromis şəkildə dəqiqləşdirilməsini təklif etməklə Kreml neytral qalmağa çalışır. Görünür, Başkənd əvəzinə, Azərbaycanın anklav kəndlərininin bir neçəsinin Ermənistana güzəşt olunmasından söhbət gedir. Düşünürəm ki, buna gedilə bilməz. İlk növbədə anklav kəndlər Azərbaycana qaytarılmalıdır! Başkəndin Ermənistana verilməsindən də söhbət belə gedə bilməz! Azərbaycan heç vaxt buna getməz. Başkənd tarixi Azərbaycan torpağıdır. Bir də ola bilər ki, Qaragöllə bağlı Putin Azərbaycana nəyəsə güzəştə getməklə bağlı mesaj verir. Fikrimcə, kompromis budur. Əslində Azərbaycan Ermənistanla sərhədləri açmaqla kompromisə gedir".
Göründüyü kimi, ekspertlərimiz dövlətimizin qətiyyətli mövqeyini müdafiə etməklə yanaşı, ona inanır və tarixi torpaqlarımızla bağlı hər hansı güzəştə gedilməyəcəyinə əminlik ifadə edirlər. Məntiqlə, vasitəçilik edən tərəf də Azərbaycandakı dövlət-xalq-ordu birliyini nəzərə alıb, nəhayət, ədalətli mövqedən çıxış etməlidir. Əks halda, Rusiyanın vasitəçiliyi nəticəsində tamamilə məhv edilməkdən xilas olmuş Ermənistanı ram etmək üçün son söz yenə də Azərbaycanın olacaq. “Dəmir yumruq” yerində...