“Erməni separatçıları Rusiyanın müdaxilə etməsinə imkan yaratmaq üçün Azərbaycanı Ermənistana cavab verməyə təhrik edirlər”
Litvalı hərbi jurnalist, Beynəlxalq Avropa-Asiya Fondunun Litvadakı nümayəndəsi Ricardas Lapaitis Dağlıq Qarabağ probleminə dair məqalə yazıb. “Hürriyyət” rusca qələmə alınan həmin yazının tərcüməsini oxucularına təqdim edir:
“Bir həftədir Ermənistanla Azərbaycan arasında müharibə davam edir. Qarşıdurmaların 30 ilə yaxındır niyə dayanmadığına cavab vermək üçün nə o vaxt, nə də indi heç kimin danışmaq istəmədiyi tarixi həqiqətləri qeyd etmək lazımdır.
Münaqişənin aktiv mərhələsi 1988-ci ilin fevralında başladı. Dağlıq Qarabağa qarşı iddialar Ermənistan Respublikası tərəfindən dinlənildi. Balayan, Boner, Kaputikyan, Şahnazarov, Sitaryan və başqa erməni millətçiləri mistik Ermənistanı dənizdən dənizə bərpa etmək ideyasını irəli sürdülər. Erməni hakimiyyət orqanlarının xeyir-duası ilə burada yaşayan 300 min azərbaycanlı Ermənistan Respublikasından deportasiya edildi. Yolda uşaqlar və qadınlar da daxil olmaqla, 216 azərbaycanlı öldürüldü. Onların çoxu Dağlıq Qarabağda qaldı.
SSRİ-nin dağılmasından sonra, Dağlıq Qarabağ da ayrılmaz hissəsi olmaqla, Azərbaycan BMT-yə qəbul edildi. Ermənistan da BMT-yə qəbul edildi, lakin Dağlıq Qarabağ olmadan. Beynəlxalq ictimaiyyət müstəqil dövlət kimi Azərbaycanın sərhədlərini tanıdı. 21 dekabr 2006-cı il tarixli Almatı Bəyannaməsini imzalayan Ermənistan və Azərbaycan respublikaları ərazi bütövlüyünü və sərhədlərin toxunulmazlığını tanımağı və hörmət etməyi öhdələrinə götürdülər.
Odur ki, bu gün heç bir halda mübahisəli ərazi barədə danışa bilmərik. Müharibə müstəsna və qanuni olaraq Azərbaycan ərazisində aparılır. Xatırladım ki, 1992-1994-cü illərdəki ilk Qarabağ müharibəsi zamanı Ermənistan silahlı qüvvələri Azərbaycan ərazilərinin 20 faizini işğal etmişdi. Aşağı Dağlıq Qarabağın 7 bölgəsi işğal edildi. 800-dən çox Azərbaycan yaşayış məntəqəsi talan edildi və yandırıldı. 927 kitabxana, 22 muzey, 490 tibb müəssisəsi, dövlət teatrları və konsert studiyaları məhv edildi. Ümumi zərər təxminən 30 milyard ABŞ dollarıdır.
Ermənistanın təcavüzü nəticəsində Azərbaycanın bir milyondan çox vətəndaşı qaçqın düşdü. Onların bir çoxu hələ də cəbhə bölgəsi adlanan ərazidə yaşayır. İşğal olunmuş ərazidə azərbaycanlı qalmayıb. Bununla belə, həmin dövrdən Azərbaycanın özündə 20 min insan yaşamaqdadır. Erməni kilsəsi Bakının tam mərkəzindədir
1994-cü ildə atəşkəs razılaşması imzalandıqda Minsk Qrupu (ABŞ, Fransa, Rusiya) münaqişənin sülh yolu ilə həllində vasitəçi oldu. Amma 30 ildir ümid və gözləntilər üçün konkret qərarlar verilməyib. Danışıqlar adı altında sadəcə ermənilərə vaxt qazandırıldı. Odur ki, Azərbaycan vətəndaşları danışıqların fayda gətirəcəyinə inamı itirdilər. Sonra azərbaycanlılar cəbhə bölgəsində tamamilə fərqli bir reallıqla üzləşdilər – yaşayış binalarının Ermənistan tərəfindən işğal olunmuş ərazidən davamlı atəşə tutulması onlar üçün gündəlik bir hala çevrildi. “Qırmızı Xaç” mülki əhalini snayper güllələrindən qorumaq üçün təmas xətti yaxınlığında 5 metr hündürlüyündə divarlar da tikdirdi. Təəssüf ki, bu da xilas yolu deyildi – ermənilərin atdığı atəş nəticəsində insanlar ölür və yaralanırdı. Bütün bunlar yerli azərbaycanlıların Qarabağa girə bilməmələri üçün edildi. Təbii ki, buna paralel olaraq erməni hərbçiləri irəliləyə bilərdi.

Bu ilin iyul ayında Tovuzda hərbi təxribat baş verəndə azərbaycanlıların səbri tarıma çəkilmişdi. Çünki qarşıdurmalar zamanı mülki şəxslər və əsgərlər öldürüldü. Təəssüf ki, beynəlxalq ictimaiyyət Ermənistanın təcavüzkarlığını qınamadı. Daha sonra, Beyrutdakı partlayışdan sonra Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan orada yaşayan yarım milyon erməninin Azərbaycanın işğal olunmuş ərazisinə köçürülməsindən danışdı. Bu, açıq şəkildə Bakının mənfi reaksiyasına səbəb oldu. Sosial şəbəkələrdə əllərində hərbi forma və “Kalaşnikov” avtomatı olan Ermənistan Baş nazirinin həyat yoldaşı Anna Hakobyanı da görmək olardı.
Nəhayət, Stepanakertdə (Xankəndi) Ermənistanın Baş Naziri 5 avqustda “Qarabağ Ermənistandır” elan etdikdə Azərbaycanın səbri tükəndi. Hansı ki, bu zaman həmçinin Azərbaycanın tarixi şəhəri olan Şuşanın Qarabağın paytaxtı elan edilməsi ilə bağlı çıxışlar edilirdi.
Sentyabrın 27-də səhər saatlarında cəbhə xəttində ağır artilleriya, aviasiya və pilotsuz təyyarələrin istifadəsi ilə ciddi toqquşmalar baş verdi. Müharibə bu günə qədər davam edir və hər iki tərəfdən çox sayda insan həyatını itirib. Yolundakı hər şeyi məhv edən müharibədən daha pis bir şey yoxdur. Lakin tarixdə ilk dəfə olaraq bütün Azərbaycan xalqı öz ordusu ilə birgə işğal olunmuş əraziləri azad etmək üçün səfərbər olmağı rəhbərlikdən xahiş etdikdə bir fenomenlə qarşılaşırıq. İnsanlar işğal altıənan olan kəndlərinin azad edilməsi xəbərini eşitdikdə Bakının küçələrinə axışdılar və səhərədək meydanları tərk etmədilər. Sonra Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev dinc ermənilərə və hərbi əsirlərə beynəlxalq hüququn bütün prinsiplərinə uyğun münasibət göstəriləcəyini söylədi. Elan etdi ki, etnik ermənilərin Dağlıq Qarabağda qalmaq və yaşamaq hüququ vardır.
İndi isə Azərbaycan hakimiyyəti öz ordusunun Ermənistanın dövlət sərhədinin başladığı yerdə dayanacağını elan edir. Bu münaqişədə üçüncü ölkələr, yəni Türkiyə və Rusiya da var. Rusiya həmişə erməniləri dəstəkləyib və Ermənistanda öz hərbi bazası var. Bu yaxınlarda çoxlu miqdarda hərbi texnikanın ötürüldüyü da sirr deyil, baxmayaraq ki, bunun “tikinti materialı” olduğunu söylədilər. Məhz bu zaman Türkiyə Azərbaycana dəstək verdiyini bildirdi, ancaq hərbi işlərə qarışmadı.
Böyük dövlətlərin liderləri sülh yolu ilə həll yolu axtararkən, Azərbaycan hərbçiləri bir-birinin ardınca kəndləri işğaldan azad edir. Gələcəkdə danışıqları modelləşdirməyin mümkün olmadığı açıqdır, ATƏT-in Minsk qrupu prosesində qarşılıqlı kompromislər barədə çox danışılmışdır. Bəs işğalçı tərəf razılığa əməl etmirsə, beynəlxalq hüquq normalarını tətbiq etməyin vaxtı gəlməyibmi? Nə də olsa, Ermənistanın işğalçı qoşunlarının Azərbaycan ərazisindən çıxarılmasına dair BMT-nin qəbul etdiyi dörd qətnamədən heç biri hələ yerinə yetirilməyib. İşğalçı ölkəyə qarşı heç bir sanksiya tətbiq edilmədi. Və əgər Ermənistan beynəlxalq hüquqa məhəl qoymamağa davam edərsə, bölgənin insanlıq fəlakətinin astanasında olacağı qaçılmazdır.

Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi məhz heç bir danışığa yer qoyulmadığından “qırmızı xətt” ə çatdı. Azərbaycanın ikinci ən böyük şəhəri olan Gəncəyə raket hücumunun ardınca digər şəhərlər də atəşə tutuldu. Hansı ki, iki orta mənzilli raket atılıb. Bunlardan biri Abşeron bölgəsini hədəf almışdı, digəri Mingəçevirdə partladı. Ermənilərin məqsədi Azərbaycanda elektrik istehlakçılarının əksəriyyətini təmin edən bir su anbarı və bir elektrik stansiyasını partlatmaq idi. Erməni hərbçiləri Bakının belə, təhlükəli olduğunu göstərmək istəyir. Eyni zamanda, erməni separatçıları Rusiyanın müdaxilə etməsinə imkan yaratmaq üçün Azərbaycanı Ermənistana cavab verməyə təhrik edirlər.
Sərsəng su anbarı Dağlıq Qarabağın özündədir. Mütəxəssislər uzun müddətdir onun təhlükəsizliyindən narahatdırlar. Bu su anbarı partlayacağı təqdirdə, güclü bir dalğa bütün Tərtər bölgəsini, eləcə də Azərbaycanın digər kənd və şəhərlərini “yuya bilər”. İndiyə qədər Beynəlxalq təşkilatlar danışıqlar masasına oturmaq üçün tərəflərə edilən müraciətlərdən başqa, heç bir tədbir görməyib. Odur ki, Azərbaycan ərazisindəki müharibə getdikcə daha təhlükəli həddə çatır. Bu, 1992-94-cü illərdə, minlərlə mülki şəxsin öldürüldüyü vəziyyətə gətirib çıxara bilər”.