"Tehranın Azərbaycanla Ermənistan arasındakı gərginliyin həllində vasitəçi rolu oynaması vacibdir". Bu, IRNA agentliyinin keçirdiyi veb-seminarda İranda Qafqaz üzrə ekspert sayılan strateji elmlər namizədi Hüseyn Seyfəddininin söylədiyi fikirdir. 
Onun sözlərinə görə, İranın Qafqaz bölgəsi ilə bağlı keçmiş strategiyası təsirli olmayıb və İbrahim Rəisi administrasiyası yeni strategiya hazırlamalıdır.
Seyfəddini geniş dairədə olmasa da, ən azı sosial şəbəkədə “Salar Seyfəddini” imzası ilə tanınır. Onu tanıdan digər xüsusiyyət – 2017-ci ildə qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikasının “xarici işlər naziri” Masis Mailyandan götürlən müsahibənin altında duran imzası. 
Yada salım, müsahibə İranın “Şərq” qəzetində dərc edilmişdi.
Hüseyn Seyfəddininin (yaxud Salar Seyfəddininin) Azərbaycanla bağlı mövqeyi aşkardan da aşkardır, amma onun fikirlərinə nəzər yetirmək üçün bircə səbəb var: dövlət qurumu olan İRNA-nın Cənubi Qafqazdakı yeni gerçəklərlə bağlı veb-seminar təşəbbüsü. Bu rəsmi sifarişdirmi?
Başabəla ekspert Seyfəddini İbrahi Rəisi administrasiyasına “ağıl verir” ki:
“İranın həm Ermənistan, həm də Azərbaycan Respublikası ilə yaxşı diplomatik əlaqələri var. Amma qarşılıqlı münasibətlər və diplomatik əlaqələr strateji və xarici siyasətə əsaslanmadığından bu siyasət mövsümi səciyyə daşıyır. Ən böyük problem, Azərbaycan Respublikası ilə yüksək səviyyəli diplomatik əlaqələrə baxmayaraq, kodlaşdırılmış xarici siyasətin yoxluğudur”. 
Seyfəddini, öz zənnincə, kodlaşdırılmalı olan xarici siyasətin bir şifrəsini özü çözür. O, Gorus-Qafan yolunun Azərbaycan ərazisindən keçən hissəsini Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin qapatmasından şikayətlənir, Azərbaycanı Cırtdana bənzədir: “Kiçik bir ölkə (yəni Azərbaycan – Ə.R.) İranın sərmayə qoyduğu nəqliyyat yolunu bağlayır. Yəni Bəndər Abbasdan başlayaraq Fars körfəzi, Oman dənizi və Hind okeanını Qara dənizə bağlayan nəhəng bir layihəni. İranın bu marşrutla Avrasiya layihəsinə (Avrasiya İqtisadi İttifaqı – Ə.R.) daxil olmasından cəmi 1 il keçib və keçən il Azərbaycan və Ermənistanla müqayisədə 3 dəfə çox ticarət dövriyyəsi aparıb. Əlbəttə, bu ticarət marşrutunun bir hissəsi hazırda Azərbaycandan keçir, amma yaxın gələcəkdə bu ticarət yönünün yalnız Ermənistanda cəmləşəcəyi görünür. Bu nəhəng layihə, Ermənistanın cənubu itirilərsə, necə olacaq? Bu marşrut bölgədəki kiçik bir ölkə tərəfindən bağlandıqda, yanaşmanın səhv olduğu aydın olur”.
(İstər-istəməz yada Divə ələkdə su gətirdən Cırtdan düşür).
Seyfəddini gələcəkdə Qarabağda yeni bir münaqişə olacağı proqnozunu verir, Azərbaycan Respublikasının yeni ərazilər qazanmaq niyyətində olduğunu açıqlayır. 
Veb-seminarın digər iştirakçısı Qafqaz Araşdırmaları Fondunun direktoru Cəfər Xaşe isə Üçtərəfli Bəyanatla bölgədə yerləşdirilmiş Rusiya sülhməramlılarının susqunluğu və hətta təzyiqi ilə “Laçın dəhlizi orta və ya uzunmüddətli perspektivdə əhəmiyyətsiz bir məsələyə çevrilə biləcəyi”, “hazırda Dağlıq Qarabağdakı ermənilərin yaşayış şəraitinin çətin olması” və “bölgəni tərk edəcəklər”indən narahatlıq ifadə edir.
Qafqaz Araşdırmaları Fondunun direktoru Cəfər Xaşe hesab edir ki, son 8 ildə İranın Qafqazda xarici siyasəti tarazsız və buna görə də az təsirli olub. Hüseyn Seyfəddini kimi, o da İrandakı yeni hökumətin bu təcrübədən dərs almalı və bu bölgədə balanslaşdırılmış siyasət aparmalı olduğunu deyir:
“Təəssüf ki, İranın xarici siyasəti bir tərəfə daha çox ağırlıq verib, amma nəticə qazanılmayıb. Odur ki, yeni hökumət bu təcrübədən dərs almalıdır: İran bütün yumurtalarını bir səbətə yığmamalıdır. Ən əsası, İran rəsmi və ya qeyri-rəsmi olaraq bu ölkələr üçün “qırmızı xətlər”ini təyin etməli və bu “qırmızı xətlər”i müdafiə etməkdə ciddi olmalıdır. Yeni hökumətdə qonşular prioritetdir və bu yanaşma belə olmalıdır: hansısa tərəf İranın maraqlarına və təhlükəsizliyinə zidd hərəkət edərsə, lazımi tədbir görülməlidir”. 
Uzun-uzadı sitat gətirməyə nöqtə qoyub bəzi mətləbləri xatırlatmağı vacib bilirəm.
Birincisi, istənilən KİV-in, o cümlədən IRNA kimi dövlət informasiya agentliyinin ekspert seçimi təbii hüququdur. Amma Azərbyacan atalar sözündə nə deyilir? “Çörəyi ver çörəkçiyə, birini də üstəliik”. Yəni işi işibilənə tapşır. 
Bu mənada, mənim nəzərimdə, nə Hüseyn Seyfəddini, nə də Cəfər Xaşe mütəxəssis sayılacaq şəxslərdir. Çünki mütəxəssis, ilk növbədə, tərəfsiz baxış sahibi olmalıdır. Mövcud halda isə seçim uğursuzdur. Bəlkə də məqsədlidir – bu şübhə də var.
İkincisi, İran mediası Cənubi Qafqaz mövzusunda xeyli naşıdır, bunu qonşu ölkə mediasının çoxdankı izləyicisi kimi deyirəm. Onlarda istifadə olunan qaynaqları və informasiyanı çeşidləmə, tutuşdurma fərasəti görməmişəm. Üstəlik, müxtəlif məlumat və açıqlamların qavranılmasında, reallıqların və perspektivlərin dərkində zəiflik göz deşir.
Üçüncüsü, demirəm ki, hansısa iranlı ölkəsinin milli maraqlarından çıxış etməsin. Amma bu maraqlar digər qonşu ölkənin maraqlarının görməməzliyə vurulması və ya tapdanmasına çağırışla ifadə edilməməlidir. Təhdid – ümumiyyətlə yolverilməzdir! Həm də əgər İslam Respublikasının yeni xarici işlər naziri Hüseyn Əmir Abdullahian “qonşu ölkələrlə yaxşı münasibətlər prioritetim olacaq” deyirsə, iranlı qafqazşünaslar – tərəfsiz və əqli-məntiqi olaraq - İbrahim Rəisi administrasiyasına tövsiyələrində buna əks addımları təbliğ etməməlidir.
Dördüncüsü, ekspert qismində çıxış edənlərə xatırlatmalar: İran Azərbaycan ərazisinin bütövlüyünü hər zaman dəstəkləyib və Qafqazda müstəqiılliyini birtərəfli qaydada elan etmiş heç bir separatçı bölgəni tanımayıb. Nə bir vaxtlar “Dağlıq Qarabağ Respublikası”nı, nə də Gürcüstan qopan Abxaziya və Cənubi Osetiyanı. Rusiya ilə strateji əlaqələrinə baxmayaraq, Krımın ilhaqı belə Tehranda qəbul edilməyib.
Beşincisi, rəsmi Tehran 44 günlük müharibədə qələbə münasibəti ilə Azərbaycanı təbrik edib və rəsmi Bakının təklif etdiyi “3+3” regional əməkdaşlıq formulunu dəstəkləyib. İran şirkətlərinin işğaldan azad edilən Qarabağın bərpasında iştirakına da razılıq verilib. İki ölkə Şimal-Cənub Nəqliyyat Dəhlizi layihəsində əməkdaşlıq edir, bundan əlavə, Təbriz-Culfa və Ərdəbil-Parsabad-Muğan dəmir yollarının “Zəngəzur dəhlizi” adlandırılan nəqliyyat marşrutlarına birləşmə təklifi səsləndirilib. 
Ermənistan ərazisindən keçən Gorus-Qafan beynəlxalq tranzit yoluna gəlincə, iranlı qafqazşünaslar bu yolun bir hissəsinin məhz Qarabağın işğalı dövründə qanunsuz olaraq Azərbaycan ərazisindən çəkildyini bilməli idilər, yaxud indi bilməlidirlər. Yolun bağlanması isə Azərbaycan hərbçisinə hücumdan sonra baş verib.    
Altıncısı, özünü qafqazşünas kimi tanıdan “ekspertlər” Ermənistanı Avropa İttifaqı və Avrasiyaya əsas (yaxud yeganə etibarlı) coğrafi çıxış nöqtəsi hesab etməkdə yanılırlar. Ən azı ona görə ki Şimal-Cənub Nəqliyyat Dəhlizinin Azərbaycandan keçən hissəsi də qonşu ölkəyə bu imkanı yaradır və daha etibarlıdır. 
Avropa İttifaqının təşəbbüsü ilə Gürcüstana və Ermənistana ayrılan 2,3 və 2,6 milyard dollarlıq vəsaitlə Fars körfəzindən (İran, Ermənistan və Gürcüstan ərazisindən keçməklə) dübbədüz Şərqi Avropaya uzanacaq Şimal-Cənub Nəqliyyat Dəhlizinin ikinci xətti hələlik yalnız niyyətdir, gerçəyə çevrilməyib. 
Sentyabrın 7-də Tiflisdə səfərdə olan Baş nazir Nikol Paşinyan da bu layihəni nəzərdə tutaraq Ermənistan-Gürcüstan-Rusiya-İran-Bolqarısytan-Yunanıstan ittifaqının vacibliyinə vurğu edib. Amma İrəvanın özündə belə bu layihənin gerçəkləşməsinə şübhə ilə yanaşılır. 
“Ermənistan Şimal-Cənub yolunu tikmək iqtidarında deyil. Avropa İttifaqından əhəmiyyətli maliyyənin olmasına baxmayaraq, Şimal-Cənub Nəqliyyat Dəhlizinin Ermənistan hissəsinin gələcəyi hələ də qeyri-müəyyəndir”. 
İranlı qafqazşünaslara bu sətirlərin qeyd olunduğu “Armenian News”ın təhlili ilə tanış olmağı tövsiyə edirəm. “Ermənistan yolun çəkilişinə ayrılan bir neçə kreditə görə artıq faiz ödəyir, amma proqramın gələcəyi hələlik bəlli deyil. Aİ, razılaşma çərçivəsində, Ermənistana Şimal-Cənub Dəhlizinin Sisyan-Aqarak hissəsinin inşası da daxil olmaqla, 6 istiqamətdə 2,6 milyard avro məbləğində maliyyə yardımının veriləcəyini açıqlayıb. 
Təəssüf ki, bu günə qədər Şimal-Cənub dəhlizinə bənzər bir yolun tikintisi məsələsi Gürcüstan və İranla razılaşdırılmayıb. Ermənistan iqtisadiyyatını inkişaf etdirmək və bölgədəki rolunu artırmaq üçün Şimal-Cənub proqramını başa çatdırmaq lazımdır. Ermənistanın artan milli borcunu nəzərə alsaq, çətin ki, bu layihə onun öz vəsaiti ilə tamamlansın. 
Nəticə olaraq, Aİ-nin 600 milyon avro məbləğində köməyi maliyyələşdirmə problemini qismən həll edə bilər, lakin erməni tərəfinin bu cür genişmiqyaslı tikinti layihələrini həyata keçirmək qabiliyyəti olduqca şübhəlidir. Ermənistanda belə böyük layihələr inşa edən heç bir tikinti şirkəti yoxdur. Buna görə də yenidən xarici təşkilatlar cəlb olunmalı olacaq. Çox güman ki, bunlar Avropa şirkətləri olacaq. Ermənistan hökuməti, öz növbəsində, bütün işləri vaxtında yerinə yetirmək üçün kifayət qədər bacarıq və təcrübəyə malik deyil”.
Yeddincisi, daha vacib məsələ - hazırda Yaxın Şərqin əsas qaynar nöqtələrində rəqabət böyük öçüdə məhz tranzit xətlərinə nəzarət uğrunda gedir. ABŞ, Avropa İtitfaqı, Rusiya və Çin – hər biri bu bölgüdə səhmlərini artırmağa, daha üstün mövqe tutmağ açlışır. Azərbaycan bütün tərəflərlə qarşılıqlı faydaya əsaslanan layihələrdə iştiraka hazırdır. Hətta Ermənistanla da. Amma bundan əvvəl İrəvanda erməni səlahiyyətlilərin anlamalı olduğu həqiqətlər var: Ermənistanın-Azərbaycan sərhədinin demilitasiya və demarkasiya olunmalı, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün tanınması ilə sülh müqaviləsi imzalanmalıdır. Bundan sonra addım-addım əməkdaşlıq, o cümlədən beynəlxalq tranzit yollarının birləşdirilməsi baş verə bilər, yəni bütövlükdə Cənubi Qafqazın tərəqqi və rifahı.
İranlı qafqazşünaslar bunu istəmir?